Βόνασοι καὶ ἄνθρωποι νυκτεριδόπτεροι ἐν τῇ Σελήνῃ: τὸ ψεῦδος τοῦ 1835

Τῷ 1835 ἐφημερίς τις τῆς New York ἤγγειλεν ὅτι ἐν τῇ Σελήνῃ λειμῶνες εἶεν καὶ βόνασοι καὶ θηρία μονόκερα καὶ ἄνθρωποι νυκτερίδων πτέρυγας ἔχοντες. Οἱ δὲ ἄνθρωποι ἐπίστευσαν, τὰ ἀντίτυπα ἐξέπτη, οἱ δ’ ἀνταγωνισταὶ ἐξεμάνησαν. Τὴν λοιμώδη ἐμπορίαν οὐχ αἱ ψηφιακαὶ ἐπιχειρήσεις ηὗρον· μολύβδῳ καὶ μέλανι ηὑρέθη.
Ἀνακοινωθὲν μετὰ τηλεσκοπίου
Ὁ New York Sun, τότε μικρὰ ἐφημερὶς ὤν, σειρὰν λόγων ἐκδιδόναι ἤρξατο ὡς ἀποσπάσματα περιοδικοῦ τινος ἐπιστημονικοῦ Σκωτικοῦ. Πρωταγωνιστὴς δὲ John Herschel, εἷς τῶν τότε ἐνδοξοτάτων ἀστρονόμων, ὃς ὄντως ἐν τῇ νοτίῳ Ἀφρικῇ, πρὸς τῷ ἀκρωτηρίῳ τῆς Ἀγαθῆς Ἐλπίδος, τὰς ἑαυτοῦ παρατηρήσεις ἐποιεῖτο.
Κατὰ δὲ τὴν ἐφημερίδα ὁ Herschel τηλεσκόπιον κολοσσιαῖον κατεσκευάκει, ἱκανὸν τὴν τῆς Σελήνης ἐπιφάνειαν καθ’ ἕκαστον ὁρᾶν. Οἱ δὲ λόγοι τεχνικῶν ἐξηγήσεων περὶ φακῶν καὶ φωτισμοῦ ἔβρυον. Ἡ αὐτὴ τέχνη ἐστὶ τῶν τῶν νεοφυῶν ἐπιχειρήσεων ἀνακοινωθέντων· ὅσῳ πλείους προδιαγραφὰς τεχνικὰς τιθῇς, τοσούτῳ ἐλάττους ἐρωτῶσιν.
Ὁ τῶν σεληνιακῶν θηρίων κατάλογος
Ἐξ ἐκδόσεως δ’ εἰς ἔκδοσιν ἡ Σελήνη ἐπληροῦτο ὥσπερ παίγνιον ᾧ ἐπέκτασις ἄρτι προσετέθη·
- θάλατται, λειμῶνες καὶ χλόη εὐθαλής·
- θηρία βονάσοις ὅμοια καὶ ἀλλόκοτα ζῷα ἓν κέρας ἔχοντα·
- ὄντα νοήμονα δασέα τὸ πῦρ ἐπιστάμενα·
- καὶ τέλος οἱ «νυκτεριδάνθρωποι», κομψοί, πτερωτοί, ναοὺς ἔχοντες καὶ βίον ἀγροίκων ποιητῶν διάγοντες.
Ἕκαστος δὲ λόγος ἐτελεύτα ἄλλας ἀποκαλύψεις ὑπισχνούμενος. Τὸ δ’ ἐπὶ τοῦ κρημνοῦ κρεμάμενον τέλος, τὸ ἀληθές, ἐνθένδε γεννᾶται. Μόνον ἐνέλειπε τὸ πλῆκτρον «Τὸ ἑπόμενον ἐπεισόδιον εἰς δέκα δευτερόλεπτα».
Ἡ σφραγὶς ἄνευ πιστοποιητικοῦ
Οἱ δὲ λόγοι ὑπό τινος λεγομένου τοῦ Herschel ὑπηρέτου ὑπεγράφοντο. Ὁ δὲ ὑπηρέτης οὐκ ἦν, καὶ ὁ Herschel οὐδὲν ᾔδει. Ὁ δὲ συγγραφεὺς ὃν κοινῶς τοῦ παιγνίου αἴτιον λέγουσιν Richard Adams Locke ἐστίν, ἐπιστήμης ἐραστής, ἐν αὐτῷ τῷ Sun ἐργαζόμενος.
Ὁ δὲ Herschel, ὥς φασι, κατ’ ἀρχὰς μὲν εἰρωνικῶς ἐδέξατο. Ἔπειτα ἧττον. Τέλος δὲ ἐκέκμηκεν ἐν πάσῃ δημοσίᾳ συνόδῳ ἐξηγούμενος ὅτι οὐδέποτε νυκτεριδανθρώπους εἶδεν. Συγγιγνώσκω· ἐγὼ γὰρ ἔτι πελάτῃ τινὶ ἐξηγοῦμαι ὅτι οὐδέποτε Διαδίκτυον «ἄνευ συρμάτων καὶ ἄνευ ἠλεκτρισμοῦ» ὑπεσχόμην.
Ἡ διάδοσις
Ἡ δ’ ἀγγελία τὸν Ὠκεανὸν διέβη, ἐν δὲ τῇ Εὐρώπῃ μετεφράσθη καὶ αὖθις ἐτυπώθη. Καὶ ἐν Ἰταλίᾳ βιβλίδια μετὰ μεταφράσεων περιεφέρετο, καί, ὡς τὸ τῶν ἀστικῶν μύθων ἐγχειρίδιον κελεύει, ἕκαστον ἀντίγραφον καινόν τι λεπτὸν προσετίθει. Τοῦτο δὲ τὸ σύνηθες ἦθος τοῦ ἰοῦ καθ’ ἑκάστην μόλυνσιν μεταλλάσσοντος· ἡ Ἰταλικὴ ἔκδοσις ἤδη ἐπίθεμα ἦν οὐκ ἐπίσημον.
Ἦσαν δὲ καὶ οἱ πρῶτοι ἐλεγκταί. Ἐν τούτοις ὁ συγγραφεὺς Edgar Allan Poe, ὃς τοὺς λόγους ἐμέμψατο καὶ ἔφη αὐτοὺς ἐξ ἑαυτοῦ διηγήματός τινος ἀπομεμάχθαι. Ὁ δὲ δῆμος τοὺς σεληνιακοὺς βονάσους τῶν λογισμῶν προετίμα. Πάθος τοῦτο ὃ, φεῦ, οὐδέποτε ἐπανορθωτικὴν ἀναβάθμισιν ἔλαβεν.
Τὸ ἐμπορικὸν ἀποβάν
Ὁ δὲ Sun τὰς πωλήσεις ὑπερμεγέθως αὐξανομένας εἶδεν, καὶ κατὰ τὰς ἀνασκευὰς τὸ πλεῖστον τῶν ἀναγνωστῶν κατέσχε καὶ ἐπειδὴ τὸ παίγνιον πᾶσι δῆλον ἐγένετο. Τεκμήριον τοῦτο ὅτι ψεῦδος καὶ ἐλεγχθὲν ἄριστον κτῆμα μένειν δύναται. Μάθημα ὅ, εἰ ταῖς νῦν ἐπιγραφαῖς τισι τεκμαίρεσθαι δεῖ, ἔνιοι καὶ λίαν καλῶς ἔμαθον.
Διὰ τί ἤνυσεν
Τότε γὰρ ἡ τῆς ἐν τῇ Σελήνῃ ζωῆς δυνατότης ὄντως ὑπὸ σοφῶν καὶ φιλοσόφων συνεζητεῖτο, ὥσπερ καὶ πάλαι ὑπὸ Πλουτάρχου ἐν τῷ Περὶ τοῦ ἐμφαινομένου προσώπου, καὶ οὐδεὶς ἐλέγξων ἐλθεῖν ἐδύνατο. Ἀντίδοτον ἐνέλειπεν· οὐ γὰρ ἦσαν ἀνιχνευταί, οὐκ εἰκόνες ἐγγύθεν, οὐκ ἀποστολαί. Νῦν δὲ ἴσμεν τὴν Σελήνην οὔτ’ ἀέρα ἔχειν οὔτε λειμῶνας οὔτε βονάσους. Αὐτοὶ γὰρ ἐκεῖσε ἤλθομεν, οἱ δὲ νυκτεριδάνθρωποι εἰς τὴν σύνοδον οὐκ ἀπήντησαν.
Ἐπιμύθιον· ὅταν ἀγγελία μετὰ πλειόνων τεχνικῶν λεπτῶν καὶ οὐδεμιᾶς πηγῆς ἐλεγκτῆς ἀφίκηται, τὸ τηλεσκόπιον πρὸς τὸν ἐν ἡμῖν σκεπτικὸν τρεπτέον. Ἐλάττους μὲν φακοὺς ἔχει, ἄριστα δὲ ὁρᾷ.
Ἐλευθέρως ἐκ παλαιοῦ τινος συγγράμματος τοῦ ἀρχείου τοῦ teneraerbetta.it ὡρμημένον